De diefstal van de eeuw!

Deze kritiek hoor je steeds vaker als het gaat over AI-modellen. Die plukken alles van internet, trainen daar de AI-modellen op, en verkopen de resultaten dan weer door. Dit zou ten koste gaan van schrijvers en van andere artiesten. Vandaag hoorde ik een criticus nog verder gaan: “We hebben niet alleen onze taal uit handen gegeven, maar ook onze creativiteit”.

Over auteursrecht en een eerlijke vergoeding voor makers valt zeker iets te zeggen, zeker als het gaat over journalistiek; dat gesprek moeten we echt voeren. Maar met die laatste uitspraak ben ik het hartgrondig oneens. Die mening getuigt wat mij betreft van filosofische luiheid. Laten we eens met die taal beginnen. Mijn leraar Nederlands zei daar ooit iets heel moois over: “Taal is iets levends, het is primair een gesproken verschijnsel. Daarna schrijven we het pas op. En dan heb je vervolgens van die taalfascisten, en die gaan het dan vastleggen in grammatica. Maar op het moment dat je het vastlegt, is het alweer veranderd. Dat is nou juist zo leuk aan taal”. Dankzij hem ben ik literatuur gaan lezen. Tot de derde klas van de middelbare school beperkte ik me tot stripboeken. We moesten toen verplicht literatuur lezen, en hij wist dat op zo’n leuke manier te brengen, dat ik zelfs enthousiast werd over poëzie. Ik mocht het oude werk van Herman Brusselmans op mijn lijst zetten – ideaal voor pubers in die tijd, en tegelijkertijd redelijk taalvernieuwend. Ik vond het heel cool dat hij zich daarvoor openstelde, en die boeken zelf ging lezen.

Terug naar de taalmodellen achter AI: die zogeheten Large Language Models (LLM’s) zijn inderdaad getraind op alles wat zo’n beetje geschreven is. Maar dat is dus wel gebaseerd op het verleden, of, zoals mijn leraar het zou zeggen: voltooid verleden tijd. Taal leeft tussen mensen, in hoe we met elkaar praten. Toegegeven, de jongste generatie appt en snapt erop los, en ervaart soms zelfs een drempel om te bellen (en dus om te praten), maar het schrijven op social media doen ze wel in een taal waar je op school een min tien voor krijgt. Ik hoorde laatst zelfs dat wijkagenten rondlopen met een geplastificeerd A4’tje vol icoon-codes, zodat ze snappen wat jongeren elkaar toesturen via Snapchat en wat al niet meer. Ook dat is een taal op zich geworden.

Ik denk dat we ons qua taalontwikkeling daarom meer zorgen moeten maken over het lezen door de jeugd, en onszelf de vraag stellen: hoe gaan we hen interesseren in taal en literatuur? Hoe kunnen we hen verhalen vertellen op een manier die ze niet saai vinden? Hoe gaan we hen laten beleven dat poëzie net zo goed verbonden is aan taal als aan muziek? Precies zoals mijn leraar Nederlands dat destijds bij mij deed.

En dat brengt me op het tweede punt van die criticus: we zouden zelfs onze creativiteit hebben weggegeven aan die AI-bedrijven. Ik moet dan denken aan de reclamebureaus die nu hun business zien verdampen doordat iedereen opeens advertentieplaatjes kan laten maken met een ChatGPT-abonnementje. En ja, dat is zo. Maar misschien legt dit wel bloot dat veel van het reclamewerk dat die bureaus de afgelopen jaren hebben geproduceerd ook helemaal niet zo bijzonder was. De echte toegevoegde waarde van de bureaus waar ik mee heb gewerkt, zat hem vooral in het genereren van het juiste idee. De vormgeving daarvan was dan vaak een kwestie van uitvoeren – en dat kan natuurlijk prima met ChatGPT of Claude. Dat is een schrale troost voor de vormgevers en illustratoren die juist van die uitvoering leefden; hun verlies is echt. Maar de prompt, en vooral het idee daarachter, dat is nog steeds een menselijke aangelegenheid.

Deze trend, en ook de kritiek, strekt zich zelfs uit tot mijn favoriete kunstvorm: de muziek. We zijn het er allemaal denk ik wel over eens dat AI-gegenereerde muziek nog niet heel goed is, maar toch wordt het al gebruikt. Ik vind dat een geweldige trend. Waarom? Omdat ik me al jaren erger aan liftmuziek. Zeker sinds de opkomst van Britney Spears is het duidelijk geworden dat muziek een product is geworden, verzonnen door producers, gericht op één ding: geld. Ze analyseerden welke muziek het goed doet, zochten daar de artiest bij die goed overkomt op camera, en spuugden dan hits uit van precies drieënhalve minuut, zodat je zeker weet dat ze niet te lang zijn voor op de radio – wel even opletten dat er in de eerste 15 seconden nog niet gezongen wordt, zodat de dj het liedje kan aankondigen terwijl het al loopt. In essentie baseerden die producers hun “succesformule” – een algoritme – ook al op het werk van anderen. Is dat dan ook diefstal? Zoals mijn gitaarleraar ooit sprak over muziek componeren: “…en hoe al die melodietjes in je kop komen? Joost mag het weten. Als ze er ook maar weer uitkomen”. We worden allemaal de hele dag door beïnvloed door muziek, beelden en andere impulsen. Onze hersenen verwerken dat tot nieuwe taal en nieuwe muziek. En vaak is dat dan gewoon saai. Liftmuziek; de vanillesmaak onder de kunstvormen. Die AI-gegenereerde muziek is wat mij betreft de ultieme vorm van liftmuziek. Ik vind het prettig dat die formulemuziek daarmee (hopelijk) de nek wordt omgedraaid. Het dwingt de muziekindustrie om origineler te worden. Of dat lukt, of dat echte artiesten juist ondersneeuwen onder een lawine aan AI-deuntjes, moet nog blijken. Maar de lat ligt in elk geval hoger.

“Een beschrijving van een gevoel is niet het gevoel zelf.”

Die formulemuziek heeft namelijk niks met creativiteit te maken. Echte artiesten worden vaak pas later populair, omdat ze hun tijd vooruit zijn. Zij voelen de toekomst aan, en vertalen dat aan ons allen via kunst. Dát is voor mij “kunstuiting”. Echte kunst is verbonden met de tijdgeest, met de koers die we als mensheid aan het nemen zijn. Artiesten maken ons daarvan bewust, en houden ons een spiegel voor. Zetten aan tot nadenken, reflecteren, en voelen. Dat wat ons diep menselijk maakt.

AI is gebaseerd op data uit het verleden. Maar daarmee hebben we onze creativiteit nog niet weggegeven. In die data kunnen mensen uitvoerig hebben beschreven wat ze hebben meegemaakt en hoe dat voelde. Maar een beschrijving van een gevoel is niet het gevoel zelf. En juist vanuit dat gevoel komen taal en creativiteit tot stand. Echte taal en echte creativiteit ontstaan tussen mensen, en gaan over het heden en de toekomst. De leukste taalvernieuwingen vinden plaats in discussies, en de mooiste muziekmomenten, die ons diep raken, vinden plaats tijdens live optredens. De meest originele kunstvormen komen vaak van artiesten die een ongebruikelijke kijk op het leven hebben, die gebeurtenissen op een heel eigen manier beleven, of die een bijzondere jeugd hebben gehad. Je kunt de beschrijvingen van die belevingen overnemen. Maar daarmee heb je de menselijke bron waaruit nieuwe taal en kunst ontstaan nog niet in handen.

“Echte taal en echte creativiteit ontstaan tussen mensen, en gaan over het heden en de toekomst.”

Als we ons zorgen maken over de ontwikkelingen op het gebied van AI, moeten we niet de rem zetten op technologie, maar meer investeren in kunst. Je weet wel, datgene waar we in tijden van crisis als eerste op bezuinigen – op menselijkheid.